مهارت های مورد نیاز معلمان در عصر دانایی مشاهده در قالب PDF چاپ فرستادن به ایمیل

1357209943.jpgدر این مقاله سعی شده ابتدا با اشاره به كاركردهای آموزش و پرورش در قرن حاضر به اهمیّت فرآیند یادهی – یادگیری در سیستم آموزش و پرورش  پرداخته شود...

 

چكیده مقاله :

در عصر حاضر كه با انفجار اطلاعات روبرو هستیم، آموزش وپرورش هر كشوری به عنوان مهمترین نهاد نقش اساسی در پیشبرد علم و دانش دارد. آموزش و پرورشی می تواند این وظیفه سنگین را بر عهده بگیرد كه خود از پویایی و نوآوری برخوردار باشد.

در این مقاله سعی شده ابتدا با اشاره به كاركردهای آموزش و پرورش در قرن حاضر به اهمیّت فرآیند یادهی – یادگیری در سیستم آموزش و پرورش  پرداخته شود و با توجه به مثلث یادگیری كه شامل خواستن ،دانستن وتوانستن است ،وظیفه خطیر و سنگین معلّم عصر دانایی تبیین گردد.

     در ادامه ، مهارتهای اساسی مورد نیاز معلّمان در عصر دانایی با توجه به میزان اهمّیت و اثرگذاری آنها در فرآیند تعلیم و تربیت دانش آموزان نسل آینده بیان شده است كه می توان به مواردی از قبیل: تعهد و تخصص، آشنایی به علم رایانه،اقدام پژوهی ،مطالعه و تحقیق، بهداشت جسم وروان، آشنایی به تحولات جهانی، آشنایی به روان شناسی كودك و نوجوان، تسلط به روشهای فعال تدریس،تسلط به یكی از زبانهای زنده دنیا و دریافت آموزشهای ضمن خدمت جهت به روزآوری اطلاعات و علوم خود اشاره كرد.

 

مهارت های مورد نیاز معلّمان در عصر دانایی:

    مقدمه:

    سیستم آموزش و پرورش در هر كشوری از اهمّیّت ویژه ای برخوردار است. همة كشورهای موفّق در دنیا وامدار تلاش سیستم  آموزش و پرورش خود می باشند،چرا كه این نهاد است كه مهمترین ركن توسعه یعنی نیروی انسانی متخصص و كارآمد را برای كشور تربیت می كند و تحویل جامعه می دهد.

    در این سیستم یكی از اركان مهم، معلّم می باشد.حال باید دیداین معلّم در عصر دانایی كه قرن فن آوری اطلاعات ،جهان گرایی وپیشرفت تكنولوژی است ، چه ویژگیهایی باید داشته باشد. اما قبل از وارد شدن به اصل بحث به سه كاركرد مهّم آموزش و پرورش اشاره می كنیم تا بیشتر با زمینه كاری معلّم آشنا شویم:

۱ – انتخاب و انتقال عناصر فرهنگی:

     یكی از كاركردهای آموزش و پرورش، انتخاب عناصر فرهنگی جامعه و انتقال صحیح آن به نسل آینده است.البته این انتقال باید همراه با ارتقا، باشدتا نسل جدید كه بدنبال تجدد و نوآوری است بتواند آن را بپذیرد و در رفتارهای خود نهادینه كند.ارزشهای فرهنگی جامعه باید توسط معلم قرن بیست و یكم در قالبهای جدید و جذاب به نسل جوان ارائه شود . دیگر قالبهای سنّتی و كهنه مورد توجه نسل آینده نیست لذا باید بدنبال قالبهای نو وبدیع گشت.

2 ـ انسان سازی:

    یكی از هدفهای مهم آموزش و پرورش ساختن انسانهایی است كه بعنوان درونداد وارد پروسة تعلیم و تربیت شده و پس از فراگیری علوم و معارف عقلی و نقلی و اصول تربیتی، اخلاقی و اجتماعی بعنوان برونداد سیستم به جامعه تحویل می شود. معلّم عصر دانایی باید بتواند انسانهایی را بسازد تادرعصر حاضر زندگی مفید و لذت بخشی را داشته باشد.

3 ـ تربیت نیروی انسانی:

    همانطور كه در مطلع مقاله اشاره شدنیروی انسانی  یكی از اركان مهّم توسعه می باشد. آموزش و پرورش وظیفه دارد كه نیروی انسانی متخصص و كارآمد مورد نیاز جامعه را تأمین كند.حال با توجه به پیشرفت سریع علم در قرن حاضر وظیفه معلّم در تربیت این نیروی انسانی متخصص و كارآمدبسیار سنگین می باشد. این امر میسر نمی شود مگر اینكه خود معلم از كاروان پیشرفت علم عقب نماند و بتواند به آخرین دستاوردهای علمی در زمینه رشتة تحصیلی خود دسترسی داشته باشد.

  با توجه به این سه كاركرد مهم ،معلّم عصر دانایی  باید بتواند از عهدة آنها برآید.

معلّم عصر دانایی باید بتواند مثلث یادگیری را كه شامل خواستن (طرز تفكر)، دانستن(مهارتهای ذهنی) وتوانستن (مهارتهای فیزیكی) را به دانش آموزان خود بیاموزد.

 در نگاهی گذرا به چشم انداز آموزش و پرورش در قرن بیست ویكم به نكات ذیل می توان اشاره كرد:

الف ـ ستونهای یادگیری : 1- یادگیری چگونه دانستن 2-یادگیری چگونه انجام دادن 3 ـ یادگیری چگونه زیستن 4 ـ یادگیری چگونه شدن. 

 معلّم باید بتواند به دانش آموز چگونه دانستن را بیاموزد نه اینكه مغزو ذهن او را انباشته از اطلاعات و دانسته های تكراری و غیر ضرور نماید. وظیفه معلّم به هم زدن ظرفیت های دانش آموز است نه پركردن قسمتهای خالی ذهن او.

   معلّم باید فرصت فكر كردن به دانش آموز بدهد تا او بتواند از آنچه آموخته در موقعیتهای واقعی بنحو احسن استفاده نماید. باید به دانش آموز چگونه انجام دادن را یاد بدهد .به گفتة یكی از متخصصان تعلیم وتربیت كودكان میگویند: بگذار خودم انجام دهم تو فقط مرا راهنمایی كن. معلّم باید چگونه زیستن با دیگران رادرزندگی پیچیدة امروزی به دانش آموز یاد دهد.آموزش مهارتهای زندگی كه امروزه سر لوحة  برنامه ریزان آموزش و پرورش در دنیا قرار گرفته است در جهت آموزش همین موضوع به دانش آموزان می باشد. معلّم باید چگونه شدن را به متربی خود بیاموزد تا بتواند عزّت نفس و اعتماد به نفس لازم را بدست آورد و در زندگی خود متكی به دیگران نباشد.

 ب ـ بلوغ توجه به امر فرآیند آموزش و پرورش با محوریت :

1-  چه چیز را بیاموزیم  2 – چگونه بیاموزیم  3ـ چرا بیاموزیم.

   معلّم در عصر دانایی  باید در زمینة اینكه چه چیز را به دانش آموز امروزی بیاموزد، تبحر لازم را داشته باشد. گاهی شاهد آن هستیم كه سالهای متمادی كتب درسی بدون هیچ تغییر و نو آوری  در پایه های مختلف تدریس می شود در صورتی كه با روند سریع توسعه علم لازم است هر ساله و یا حداكثر هر چند سال یكبار كلیه كتب درسی به روزآوری شده و مطالب مورد نیاز دانش آموزان در آنها گنجانده شود .البته در كنار این موضوع ،آموزشهای ضمن خدمت نیز برای كلیة معلمان باید پیش بینی و اجرا گردد. معلّم نباید فقط به كتاب و منابع درسی اكتفا نماید بلكه باید با مطالعة مداوم و دسترسی به آخرین منابع علمی با آمادگی كامل در سر كلاس درس حضور پیدا كند.

    معلّم عصر دانایی چگونه آموختن را هم باید بنحو مطلوب بداند. آشنایی با روشهای نوین و فعال تدریس باید  از اولویتهای مهّم در آموزشهای ضمن خدمت معلّمان قرار گیرد. امروزه دیگر روشهای سنتی ،كهنه و كلیشه ای تدریس و آموزش جوابگوی نسلی كه اكثر آنها به آخرین رسانه های اطلاعاتی از قبیل اینترنت، ماهواره و … دسترسی دارند ،  نمی باشد.معلّم عصر دانایی   باید مجهز به آخرین و جدیدترین متدهای تدریس باشد.

    در محور سوم باید معلّم به این سؤال دانش آموزكه :چرا بیاموزیم؟پاسخ دهد.   دانش آموزان قرن حاضر ذهن های پرسشگری دارند كه باید اقناع شوند واینجاست كه معلّم باید دلایل آموختن هر نكته را برای دانش آموز خود بیان كند.پاسخ به این سؤال است كه شوق یادگیری را در دانش آموز ایجاد می كند تا خود بدنبال كسب علم برود.


مهارتهای مورد نیاز معلمان در عصر دانایی :

در یك نگاه اجمالی می توان به مهارتهای مورد نیازمعلّمان درعصر دانایی به شرح ذیل اشاره كرد:

1 – داشتن تعهد ، تخصص و وجدان كاری:

    یكی از ویژگیهای مهم در هر شغلی بویژه شغل شریف معلّمی ، وجود تعهد، تخصص و وجدان كاری است. معلّم باید علاوه بر داشتن تعهد دینی ومذهبی، دارای تخصص لازم در زمینة رشته تحصیلی خود باشد.همچنین داشتن وجدان كاری در نحوة عملكرد معلّمین تاثیر فراوانی دارد زیرا با توجه به وضعیت فعلی نامطلوب معیشتی معلّمان ، انگیزة مادی به هیچ وجه نمی تواند معلّم را در ایفای نقش خود بر انگیزاند بلكه فقط این وجدان كاری همة معلمان زحمتكش و دلسوز است كه آنها را به تلاش در عرصة تعلیم و تربیت واداشته است.

2 – آشنایی به فن آوری اطلاعات و علم رایانه:

   در قرن بیست ویكم بواقع اگر بگوییم كسی كه علم رایانه نمی داند، بیسواد است سخن گزافی    نگفته ایم.در عصر حاضر همة معلّمان می بایست با علم رایانه و فن آوری اطلاعات روز جامعه آشنایی كامل داشته باشند. هر معلّمی باید در منزل خود یك رایانة شخصی همراه با امكان ارتباط با شبكة جهانی اینترنت در اختیار داشته باشد تا بتواند به آخرین اطلاعات علمی،پیشرفتها و دستاوردهای جدید در زمینةنیازهای  شغلی خود دسترسی داشته باشد و بهتر بگوییم از دانش آموزان خود عقب نیفتد.

   خوشبختانه در این مورد، آموزش و پرورش همراه با یك اقدام جهانی ، نسبت به تشكیل دوره های آموزشی ICT  ، اقدام نموده است كه می تواند تأمین كننده نیازهای علمی و تخصصی معلّمان باشد.

3 – مهارت اقدم پژوهی، مطالعه و تحقیق:

   یكی دیگر از مهارتهای مورد نیاز معلّم درعصر دانایی  ، داشتن مهارت پژوهندگی است. معلّم باید در كنار وظایف شغلی خود ، فرصتهایی را هم برای مطالعه ، پژوهش و تحقیق در نظر بگیرد.

   متأسفانه بدلیل وجود مشكلات اقتصادی، توّرم و وجود تبعیض بین حقوق معلّمان با سایر كاركنان دولت ، بسیاری از معلّمان به شغل دوم روی آورده و ما شاهد معلّمان دو شغله، سه شغله و … می باشیم. اكثر معلّمان اوقات فراغت و استراحت خود را به به مشاغل دیگر پرداخته و دیگر فرصت و توانی برای مطالعه ، تحقیق و پژوهش ندارند، كه در این زمینه لازم است مسؤولین امر و برنامه ریزان امر تعلیم و تربیت فكری برای این معضل نمایند.

4 ـ برخورداری از بهداشت و سلامت جسمانی و روانی و نداشتن دغدغه های زندگی:

   قرن حاضر با پیشرفت صنایع ،تكنولوژی و صنعتی شدن زندگی ، هدیة نامباركی را نیز برای بشر بهمراه داشته است.

 آلودگی محیط زیست ، آلودگی صوتی، اضطراب، استرس، افسردگی وتنش از جمله دستاوردهای زندگی صنعتی می باشد.

  معلّم عصر حاضرباید در شرایطی زندگی كند كه از سلامت كامل جسم و روح برخوردار بوده و هیچگونه دغدغه ای در زندگی نداشته باشد.

زمانی كه معلّم در سر كلاس درس حاضر می شود  اگر فكر و توجه او به بیرون از كلاس معطوف شده و نگران معیشت خود باشد ، دیگر كارآیی لازم را نخواهد داشت. لذا در زمینة گزینش و انتخاب افراد برای تصدی این شغل ،باید دقت لازم صورت پذیرد و از طرف دیگر نیز مسؤولین مملكتی می بایست نسبت به رفع دغدغه های معیشتی معلّمان همت گمارند تا معلّم ما از سلامت كامل جسم و روان برای ادای وظیفه خطیر معلّمی برخوردار باشد.

5 ـ آشنایی با تحوّلات جهانی و تلاش در جهت دستیابی به آخرین اطلاعات و اخبار سیاسی، اجتماعی،فرهنگی و اقتصادی جهان و ایران:

   از جمله ویژگی های معلّم در قرن حاضر ، داشتن بینش عمیق سیاسی و فكری است.معلّم ما در این قرن باید با تحوّلات سیاسی، اقتصادی و ژئوپولیتیكی جهان آشنایی داشته باشد. امروزه كه كشورهای ثروتمند و قدرتمند دنیا و در راس آنها آمریكابدنبال جهانی سازی وایجاد نظم نوین جهانی هستندتا بتوانند بر كشورهای ضعیف و در حال توسعه سلطه پیدا كنند و فرهنگها و تمدن سایر ملل را تضعیف و از بین ببرند ،لذا در این شرایط معلّم باید بتواند در این میدان جنگ فرهنگی ، نسبت به تربیت سربازانی همّت گمارد كه در آینده ، سكّان دار هدایت و ادارة این كشور خواهند شد.

      این میسر نمی شود مگر اینكه معلّم ماخود از یك بینش وسیع سیاسی، فرهنگی ، اقتصادی و اجتماعی برخوردار باشد. در این رابطه حضرت امام (ره) نیز در وصیت نامة سیاسی ، الهی خود دو وظیفة مهم ملت ایران را دشمن شناسی و دشمن ستیزی دانسته است.

6 ـ آشنایی با نظریه های جدید روانشناسی كودك و نوجوان:

  همراه با پیشرفت سایر علوم، علم روانشناسی نیز دچار تحولات عظیمی شده است.معلّم عصر دانایی بدلیل اینكه با كودك و نوجوان امروزی سروكار دارد ، می بایست با جدیدترین نظریات روانشناسی كودك و نوجوان آشنا شده و در بكارگیری آنها در جهت تربیت نسل آینده اقدام نماید.

   امروزه دیگر معلّم نباید به انتقال اطلاعات صرف به مغز دانش آموزان اكتفا نماید،بلكه آموزش باید همراه با متدهای جدید روان شناسی همراه باشد تا كارآمدو مفید باشد. در نظر گرفتن شرایط روحی ،روانی فراگیر در حین آموزش و پرورش ،از اصول مهّم فرآیند یادگیری و یاددهی می باشد.

7 ـ بكارگیری روشهای فعال و نوین تدریس:

    با توجه به اینكه روش های  تدریس، در جریان طراحی آموزشی نقش مهّم و بسزایی دارد و پیكرة اصلی تدریس را تشكیل می دهد ، معلّم عصر دانایی   باید با جدیدترین متدها و روشهای تدریس آشنایی داشته باشد.

      دیگر كلاسهای معلّم محور و روشهای قدیمی تدریس جوابگوی ذهن فعّال وجستجو گر دانش آموزان امروزی نیست، بلكه باید رویكرد معلّمان ما و سیستم آموزشی به سمت كلاسهای دانش آموز محور و روشهای تدریس فعال و پویا باشد.

      مدارس ما باید از حالت كلیشه ای خارج شده و به مدارس فعّال و پویا تبدیل شود.بدلیل وجود این جوّ در مدارس و خسته كننده بودن كلاسها ، اكثر دانش آموزان از حضور در كلاس نفرت دارند.

 باید در روند فعالیتهای آموزشی و پرورشی خود دانش آموز را فعال كرد تا یادگیری افزایش یابد. البته در این زمینه همكاری نزدیك و تنگاتنگ اولیاء دانش آموزان با مدرسه ضروری و مهم می باشد.

8- تسلط به زبان انگلیسی و یا یكی از زبانهای زندة دنیا:

   در دنیای پیشرفته امروز،جهت دستیابی به اطلاعات روزدنیا از طریق اینترنت،ماهواره،مجلات و روزنامه هاو سایر رسانه ها ،  می بایست معلّمان ما به یكی از زبانهای زندة دنیا ترجیحا“ زبان انگلیسی تسلّط كامل داشته باشند.

     جای تأسف است كه كاركردسیستم آموزش و پرورش ما در بحث آشنایی  دانش آموزان به زبان انگلیسی در حدی نیست كه حداقل دانش آموزیكه در این سیستم دیپلم خود را می گیرد ،بتواند حداقل در حد یك مكالمه،به زبان انگلیسی بصورت روان صحبت كتد،در حالیكه در اكثر كشورهای در حال توسعه و همسایگان ما ،  دانش آموزان پس از پایان دورة دبیرستان به راحتی به زبان انگلیسی صحبت می كنند.

     البته زمزمه هایی به گوش می رسد كه قصد دارند آموزش این زبان را از دورة ابتدایی در نظام آموزشی شروع نمایند كه خود جای بحث كارشناسی دارد كه در این مقوله مورد نظر ما نیست.

  وزارت آموزش و پرورش اگر بتواندمانند سایر دوره های ضمن  خدمت ،دوره آموزش كامل زبان انگلیسی(مكالمه و ترجمه) را برای معلّمان در دستور كارخود قرار دهد،قدم بزرگی را در آموزش این مهارت مورد نیاز به معلّمان برداشته است.

9- آموزش مستمر در حین خدمت در زمینه رستة شغلی و حرفه ای خود :

   همة معلّمان باید در طول خدمت استخدامی خود،به صورت مستمر و  دنباله دار ازآموزشهای ضمن خدمت در زمینه رستة شغلی خود برخوردار باشندو هر ساله از آخرین پیشرفتها و علوم وفنون روز دنیادر ارتباط با رشته تحصیلی خود    آگاهی یابند.

      این آموزشها، دربه روز شدن دانش و معلومات معلّمان كمك شایانی می كند. البته اجرای این دوره های آموزشی باید از حالت كلیشه ای و تكراری خارج شده و با توجه به نیازسنجیهای دقیق و در نظر گرفتن اهداف آموزش و پرورش و سرعت پیشرفت علم در دنیا ،به شكل دقیق و منسجم اجرا گردد.

آخرین كلام:

 در پایان  ودر نتیجه مبحث ، دلسوزانه باید گفت كه با این روند فعلی سیستم آموزش و پرورش و نداشتن اولویت برای تصمیم گیران كلان كشور، روز به روز جایگاه والای معلّمی و علم و دانش تضعیف شده و به تعلیم و تربیت نسل آینده صدمات جبران ناپذیری وارد می شود.

امید است كه ان شاء الله در سال جاری که به فرموده مقام معظم رهبری سال همت مضاعف وکار مضاعف نامگذاری شده است وقرارگرفتن وزیری لایق وپرتوان در راس وزارت آموزش وپرورش ، برنامه ریزان ما برای نظام آموزش و پرورش كشور و جایگاه رفیع معلّمی  فكری اساسی نمایند تا ما شاهد رشد و بالندگی آینده سازان كشور عزیزمان ایران بوده و در  قرن بیست و یكم داعیه دار پیشرفت و تمدّن اسلامی در سراسر  جهان باشیم و زمینه را برای ظهور منجی عالم، حضرت  بقیه الله، امام عصر و زمان(عج) آماده نماییم. 

                                                                                           به امید آنروز... .

                                                                                   

                                                                                                   

 منابع و مأخذ : 

۱-شریعتمداری،دكتر علی،اصول و فلسفه تعلیم و تربیت،انتشارات امیر كبیر.

۲- شریعتمداری،دكتر علی، روان شناسی تربیتی،انتشارات مشعل.

۳-شعبانی،حسن، مهارتهای آموزشی وپرورشی(روشها و فنون تدریس)،انتشارات سمت،1371.

۴-عسگریان،دكتر مصطفی،سازمان و مدیریت آموزش وپرورش ،تهران،انتشارات امیر كبیر،1366.

۵-فضلی خانی،منوچهر،روش های فعال تدریس در برنامه های پرورشی،تهران ، انتشارات اسلامی،